Wsparcie psychologiczne osób transpłciowych i w tranzycji

Kilka podstawowych pojęć

• Tożsamość płciowa: wewnętrzne poczucie własnej płci. Może być zgodna albo niezgodna z płcią przypisaną przy urodzeniu.
• Osoba transpłciowa: osoba, której tożsamość płciowa różni się od płci przypisanej przy urodzeniu.
• Osoba niebinarna: osoba, która nie określa siebie wyłącznie jako kobieta albo mężczyzna.
• Tranzycja: zmiany, które pomagają żyć zgodnie ze swoją tożsamością. Bywa społeczna (imię, zaimki, wygląd), medyczna (np. terapia hormonalna) i prawna (oznaczenie płci w dokumentach). Każda osoba wybiera, które kroki są dla niej ważne.
• Dysforia płciowa: cierpienie związane z rozdźwiękiem między tożsamością a ciałem albo sposobem, w jaki postrzega nas otoczenie. Nie każda osoba transpłciowa jej doświadcza.

Światowa Organizacja Zdrowia w klasyfikacji ICD-11 nie traktuje niezgodności płciowej jako zaburzenia psychicznego. Opisuje ją w rozdziale o zdrowiu seksualnym (WHO, ICD-11).

Z czym można przyjść

Osoby transpłciowe i niebinarne przychodzą na terapię z bardzo różnymi sprawami. Czasem tożsamość jest głównym tematem, a czasem tylko jednym z wielu. Na przykład:

• pytania o własną tożsamość i czas na ich spokojne przemyślenie,
• coming out przed rodziną, partnerem lub partnerką, w pracy albo w szkole,
• napięcie w relacjach z bliskimi, którzy nie akceptują albo dopiero się uczą,
• decyzje związane z kolejnymi etapami tranzycji,
• dyskomfort związany z ciałem,
• lęk, obniżony nastrój, poczucie osamotnienia,
• trudne doświadczenia: odrzucenie, wyśmiewanie, nazywanie dawnym imieniem albo niewłaściwymi zaimkami.

Stres mniejszościowy osób transpłciowych

Wiele trudności nie wynika z samej tożsamości, tylko z tego, jak reaguje na nią otoczenie. Badania opisują stresory zewnętrzne: odrzucenie, brak uznania tożsamości, przemoc i dyskryminację. Opisują też wewnętrzne: przejmowanie negatywnych przekonań o sobie, oczekiwanie odrzucenia i ukrywanie tożsamości (Testa i in., 2017). Taki przewlekły stres może zwiększać ryzyko lęku, depresji i myśli samobójczych.

Dlatego tak ważne są wsparcie bliskich, kontakt z innymi osobami trans i miejsca, w których można być sobą bez tłumaczenia się. O stresie mniejszościowym w związkach piszemy też w artykule Związki LGBTQ+: wyzwania, o których rzadko się mówi.

Jak może pomóc psychoterapia

Międzynarodowe standardy opieki nad zdrowiem osób transpłciowych i różnorodnych płciowo (WPATH, wersja 8) stawiają w centrum dobrostan i komfort osoby z własną płcią, a nie zmianę jej tożsamości (Coleman i in., 2022). W praktyce terapia może pomóc:

• uporządkować emocje i pytania bez presji szybkiej odpowiedzi,
• przygotować się do rozmów z bliskimi i zaplanować coming out w bezpiecznym tempie,
• radzić sobie ze stresem, lękiem i obniżonym nastrojem,
• wzmacniać poczucie własnej wartości po doświadczeniach odrzucenia,
• towarzyszyć w decyzjach i zmianach na kolejnych etapach tranzycji.

Decyzje medyczne, np. o terapii hormonalnej, podejmuje się razem z lekarzami. Zmiana oznaczenia płci w dokumentach odbywa się w Polsce na drodze sądowej. Porady prawne bezpłatnie daje Fundacja Trans-Fuzja.

Wsparcie w MentalCare

MentalCare to miejsce przyjazne osobom LGBTQ+. W zespole są specjalistki, które pracują z osobami transpłciowymi, niebinarnymi i z dysforią płciową. Możesz zacząć od konsultacji seksuologicznej albo psychoterapii indywidualnej. Spotkania odbywają się w gabinetach w Warszawie albo online, także z zagranicy.

Specjaliści MentalCare przygotowują też opinie psychologiczne i seksuologiczne, potrzebne na kolejnych etapach tranzycji, np. przy konsultacjach lekarskich. Na konsultacji ustalacie, do czego opinia jest potrzebna i jak będzie wyglądać praca nad nią.

Na pierwszym spotkaniu możesz powiedzieć, jakiego imienia i jakich zaimków używać. Jeśli coś w rozmowie jest dla Ciebie niekomfortowe, powiedz o tym albo poproś o zmianę specjalisty.

Dla bliskich

Rodzice, partnerzy, partnerki i przyjaciele często chcą wspierać, ale nie wiedzą jak. Pomaga:

• używać imienia i zaimków, o które prosi bliska osoba, także wtedy, gdy jej nie ma w pobliżu,
• pytać, czego potrzebuje, zamiast zakładać,
• nie ujawniać tożsamości bliskiej osoby bez jej zgody,
• dać sobie czas na własne emocje i szukać dla nich wsparcia poza bliską osobą.

Bliscy też mogą przyjść na konsultację, żeby porozmawiać o swoich pytaniach. Rodziny w trudnym momencie mogą skorzystać z terapii rodzin. Gdy dotyczy to nastolatka, zobacz psychoterapię dzieci i młodzieży.

Gdzie szukać wsparcia od razu

• Telefon zaufania Lambdy Warszawa dla osób LGBTQ+: 22 628 52 22, poniedziałek–piątek 18:00–21:00.
• Fundacja Trans-Fuzja: grupy wsparcia, konsultacje i porady prawne dla osób transpłciowych i ich bliskich, bezpłatnie (transfuzja.org, nowa karta).
• Kryzysowy Telefon Zaufania: 116 123. Telefon zaufania dla dzieci i młodzieży: 116 111.
• W nagłym zagrożeniu życia: 112.

Więcej numerów na stronie Pomoc kryzysowa.

Pytania o wsparcie osób transpłciowych

Redakcja merytoryczna: Marcin Goluch, psycholog, dyplomowany psychoterapeuta.

Redakcja merytoryczna

Marcin Goluch

Psycholog, dyplomowany psychoterapeuta

Pracuję z dorosłymi, młodzieżą i parami.

Zobacz profilSprawdź terminy